Amerika’nın Özgürleştiği, Kurtuluş Günü – 2 Nisan 2025 Çarşamba
Dün Gece yarısına kadar Donald Trump’ın açıklamalarını büyük bir ilgi ile izledim. Kendime göre yorumlar yaptım, dersler çıkarttım. Aklımda en çarpıcı olarak 90 bin fabrikanın kapandığı ifadesi kaldı.
Kentucky’deki Edison’un kurduğu GE beyaz eşya fabrikaları 20 yıldan fazla zarar ettikten sonra Çinli Haier Firmasına satıldı. Fabrikaların yönetimine Çinli mal sahipleri hiçbir yeni yönetici getirmediler. Bir iki yılda şirket kara geçti. Sorulduğunda Fabrika Yöneticilerinin ifadesi ile “işimize karışan olmadı” ifadesi çarpıcıydı.
Henry Ford’un kurduğu ve dünyaya seri üretimi öğreten Ford Fabrikalarının bulunduğu Detroit’i uzun yıllar önce ziyaret ettiğimde Ford’un ilk fabrikasının her tarafı tahta siperlerle kapatılmıştı. Ford Plaketinin önünde resim çektik. Detroit merkezi sanki harpten çıkmış, terkedilmiş, evsiz barksızların yaşadığı terkedilmişti. Ford şirketi Allan Mullaly İdaresinde iflastan kurtulduğu 2010 yılından sonra geçtiğimiz yıllarda yeniden sıkıntıya girdi ve Toyota’dan üst düzey bir yöneticinin transferi ile kurtulmaya hala uğraşıyor. Bildiğimiz Ford düştüğü durumdan kurtulmak için Romanya’daki Ford Fabrikasının hisselerini Koç Topluluğuna devretti. Almanya’daki fabrikasını devretmeye çalışıyor.
Peter Drucker’in Modern Management Kitabına konu olan GM General Motors 2008 yılında iflas etti, hissedarlar değişti. Devlet tarafından kurtarıldı. Hala tökezliyor. Chrysler Fiat ve sonradan Stellantis’e 1 dolar karşılığında satıldı.
Dünya’ya Modern Yönetim Dersleri veren İş Okullarına boyuna Türk Varlıklı insanları çocuklarını lisans veya lisansüstü için gönderiyorlar. Bence doğru iş yapmıyorlar. Amerikan İş Okullarına gönderecekleri yerde Japonya veya Çine gönderseler daha iyi bir iş yapmış olurlar. Söylemesi bizden.
Elon Musk dünyanın en zengin adamı, Güney Afrika’dan göç etmiş. Bugünlerde Amerikan Federal Devletinin Verimlilik Ofisini yönetiyor. Amerikalıların başarıyla yarattıkları bütün Modern Yönetim yöntemlerini Toyota, Panasonic, Honda Japon Kültürüne uyarladılar. Samsun sıradan bir şirket iken bugün Apple ile kafa kafaya rekabet ediyor. Apple bütün telefonlarını Çin’de yaptırıyor. Trump’ın ifadesi ile 500 milyar doları Çin’e kaptırıyor.
Dün akşam Trump, Tayvanlı şirketin Cips Yonga teknolojisini Amerika’dan Tayvan’a taşıdığından şikâyet ediyordu. Amerikalıların ihtiyaç duydukları Cipsleri Tayvan’dan alıyorlar.
Trump’ın dün yaptığı açıklamalar, bütün dünyayı ve ülkemizi bir çırpıda değiştirecek kadar önemli. Olayların nasıl gelişeceğini zaman içinde daha iyi öğreneceğiz.
Türkiye bu yeni ithal vergileri karşısında avantajlı gözüküyor. Eğer becerebilirsek yüzde 10 vergi ile büyük avantaj yakalayabiliriz. Bizler bugünlere kadar Amerika’ya gümrüksüz tekstil ürünleri satmak için Mısır’a gitmeyi yol edinmiştik. Mısır’a nasıl bir gümrük vergisi geldi bilmiyorum. Umarım Türkiye’den daha avantajlı değildir.
İyi bir ABD izleyicisiyim. Bu alışkanlığım 1964 yılında başladı. Yıllar içinde farklı farklı bağlamlarda şekil aldı ancak ilgim azalmadı. Etrafımdaki insanlar, özellikle genç insanlara, özellikle iş sahibi ailelerine gençlere değişmeyen öğütlerim var;
“İmkânınız varsa Amerika Birleşik Devletlerini hep izleyin, paranız varsa mutlaka Amerika’nın bir tarafında vakit geçirin, araştırın, bu insanları öğrenin. Amerika hiç kuşkusuz, Dünya’nın en önemli ülkelerinin başında geliyor. 2.dünya harbinin bittiği tarihten itibaren tüm dünyayı şekillendiren ülke. Bu ülke ile beraber yaşamayı ancak mesafeli kalabilmeyi bilmek gerekiyor.
Benim Amerika Birleşik Devletleri ile olan ilgim Ekim 1964 yılında başlar. Ekim 64 tarihinde benim ve ailemin yaşamı birden değişti. Hayat hikâyemin bu kısmını “Yalçın İpbüken’in Yaşamından” kitabımda (68 – 88.sayfalarında) anlatıyorum.
Amerika ile Türkiye arasındaki ikili Askeri Anlaşma ile Sinop’ta kurulan Amerikan Silahlı Kuvvetlerine ait Radar Tesislerinin askeri bölümleri hariç işletmesinden sorumlu Amerikan Şirketindeki idari işler görevlisi olarak geçirdiğim 6 yıl içinde gördüğüm, öğrendiklerim bana hayat boyu rehberlik ediyor. Küçük bir Amerikan kasabasının Sinop’taki küçük bir benzerinde, kasaba yaşamın cereyan ettiği ortamda, Amerikalıları iyi ve kötü hemen tüm yönleri ile iş ve iş sonrası kiliseleri, sinemaları, sağlık tesisleri, yaşam tesisleri, lokanta ve sosyal tesisleri ve yaşamları ile tüm yönleri ile tanıma fırsatını buldum.
Hayat boyu süren dostluklar edindim. Evliya Çelebi’nin en önemli yorumcularından Prof. Robert Dankoff ile tanışma ve arkadaş olmam Sinop’ta gerçekleşti. Amerikan Silah Kuvvetlerin bürokrasisinde görev yapma fırsatı buldum.
Dünyanın en büyük bürokrasisinin içinde iş yapmayı, iş metotlarını ve aynı zamanda zaaflarını öğrendim. Amerikalının biraz çocuksu, biraz saf, biraz nobran, biraz özgür, biraz üstten bakan, kibirli taraflarını ve en önemlisi Vietnam savaşı sırasındaki çaresizliklerini, şaşkınlıklarını da birinci elden yaşama imkânım oldu. Sinop’ta ailemizi kurar ve yaşarken Amerikan “Sears” Katalogları evimizin ilginç öğesiydi. Sinop’taki Amerikan hayatının ailemiz üzerinde iyi kötü derin etkileri oldu. Amerika’da başlayan ve tüm Avrupa’ya, sonra Türkiye’ye sirayet eden 68’ öğrenci ve işçi olaylarını Sinop’tan takip etme imkânımız oldu. Türkiye’deki ilk işçi grevi çalıştığım işyerinde oldu. İşçi olayları konusunda birinci elden eğitim aldım.
Amerikalıların temel kültür ve inanç değerlerinin, biz Türkler için ne kadar olumsuz olabildiğini biliyorum. Evangelist Amerikalı ile uzlaşmanın ne kadar zor, adeta imkânsıza yakın olduğunu biliyorum.
Amerikan Devletinin kurulduğu tarihten günümüze ülkemiz, ülkemiz coğrafyası ile ilgili değişmeyen kemikleşmiş inanç seviyesindeki olumsuz düşüncelerini ve tutumlarını biliyorum.
Amerikalılar ile iş yapma kültürü, iş ve yönetim metotları ile ikinci tanışmam 1990’lı yıllarda oldu ve günümüze kadar devam etti. Kısmet olursa hayat yolculuğum boyunca da devam edecek.
Amerika’ya ilk 90’lı yılların sonunda gitmeye başladım ve her yıl iş, öğrenme ve ailevi nedenlerle muntazaman gitme imkânım oldu. Son olarak geçen yıl eşimle birlikte Amerikalı torunumuzun evlenme töreni için gittik.
90’lı yıllarda Harvard İş Okulunda bir hafta yatılı eğitim aldım, Harvard Üniversitesini tarihi ile öğrenme fırsatını buldum. 1650’li yıllarda kurulmuş bir okul. Puritanizmin ne demek olduğunu öğrendim. MIT, Colombia üniversiteleri ile ortak yönetim ve işletme programları için işbirliğini geliştirdik. Ancak çeşitli nedenlerle hayata geçiremedik.
Ancak en derin deneyim ve bilgim Yalın Enstitü vasıtasıyla kurumsal ilişkilere dönüştü. Amerikan Yalın Enstitü, James Womack, John Shook ve diğer yalın enstitü mensupları ve her yıl muntazaman katıldığımız Amerikan Yalın Enstitü yıllık Zirveleri Amerikan iş kültürü ve zaman içinde Amerika’nın Üretmekten, yapmaktan uzaklaştığını, yabancılaştığını bire bir görme, öğrenme imkânım oldu.
Henry Ford’un Detroit’ini, Ford’un ilk iki fabrikasını, evini ve müzelerini, American village’ını ziyaret etme imkânım oldu. Henry Ford’un yazdığı ‘ My Life And My Work, Today And Tomorrow’ kitaplarını okudum. Bu yararlı kitapları insanlarla paylaştım. Washington dahil birçok eyalet başkentini, parlamentolarını, yönetim merkezlerini, mahkemeleri, ziyaret ettim. Amerikan tarihini oldukça iyi okudum.
Henry Ford’un Amerika’sının, 60’lı yıllardan itibaren nasıl üretimden, yapmaktan uzaklaştığını, finans ve para, pazarlama, iletişim, yazılım ve iş geliştirme dünyasına dönüştüğünü bizzat yaşama ve deneme fırsatını buldum.
Dünya’daki en katı kapitalizmin uygulandığı Amerikalıların ne kadar sosyal dayanışmadan uzak, ne kadar bireysel olduklarını hayretle öğrendim. Amerikan Sağlık Sisteminin ne kadar sıradan insandan uzak olduğunu gördüm. Sağlık sigortasından büyük sayıda Amerikalı insanın mahrum olduğunu gördüm. Gezdiğim gördüğüm büyük şehirlerin merkezlerin adeta yok olduklarını, esrarkeş yuvalarına dönüştüğünü gördüm. Boston şehir merkezindeki “Boston Commons”ta alenen uyuşturucu imal edildiğini, polislerin nezaretinde, uyuşturucu alış verişi yaptıklarına şahit oldum. Eğitim sisteminin nasıl yozlaştığını gördüm. 7-8 önde giden üniversite ve üst düzey eğitim kurumu dışındakilerin ne kadar uzak mesafede olduklarına şahit oldum.
Doğu, Batı, Orta ve Güney Eyaletlerini, şehirlerini, yaşam ve çalışma biçimlerini bizzat yaşama ve öğrenme fırsatlarım oldu. Kentucky’deki Toyota tesislerini ve diğer bazı Amerikan üretim tesislerini gezdim.
Amerika’nın 90’lı yıllardan günümüze gittikçe bozulduğunu, yaşamın gittikçe zorlaştığını kendi Amerikalı torunlarımdan biliyorum. Amerika toplum olarak batıyordu. Amerika yalnız batmıyor beraberinde bizi de götürmesinden endişe ediyordum. Alt yapısı, yolları adeta çöken bir Amerika her yıl savunma harcamalarına 800 milyar dolar harcıyordu. Amerikan’ın derdi dünyamızın tek “hegamonu” olmaktı.
Amerikan ulusu 35 trilyon dolar ile dünyanın en borçlu ülkesi olmuştu. Amerika Henry Ford’un Amerika’sından tamamen uzaklaşmıştı.
Trump Amerika’sının tüm şikâyetlerinde haklı olduğunu biliyordum. Amerikan halkının tercihinin Trump yönünde olacağını biliyordum.
Amerikalının 60’lı yılların ortasından bu yana tercih ettiği yaşam tarzından, yönetim tarzından, tercihlerden uzaklaşmalarının şart olduğunu düşünüyorum.
Geçen akşam bu düşünce ve duygular içinde Donald Trump’ı izledim.
Sonraki yazımda bizler “yani Türk İnsanı, Donald Trump Amerika’sı, Avrupa ve Dünya ülkeleri ile birlikte ve farklı neler yapmalı, nasıl hareket etmeliyiz” konusunu gelecek yazımda ele alacağım.
Selamlar
Yalçın İpbüken
Yalın Enstitü Başkanı
